Reglas da ballape rumantsch: pleds per suandar ina partida
La tschertga «reglas da ballape rumantsch» po avair dus intents: ins vul chapir tge che capita sin il plaz, u ins tschertga ils pleds rumantschs per raquintar d’ina partida. In glossari da la Lia Rumantscha metta a disposiziun ina terminologia da ballape; il carnet «Ballape. Reglas, trics e tips» è publitgà en Rumantsch Grischun. Quest artitgel collia ils terms cun scenas ch’ins vesa durant in gieu: l’entschatta, ils pass, ils fallaments, ils signals da l’arbitra u da l’arbiter, e la finiziun. El gida a leger e discurrer da sport, ma na remplazza betg las reglas actualas da la federaziun u dal turnier.
En Svizra datti plirs idioms scrits rumantschs. Rumantsch Grischun è la furma da scriver surregiunala, sviluppada sin basa da plirs idioms e duvrada per texts che sa drizzan a tut la Rumantschia. La Lia Rumantscha punctuescha che las organisaziuns, instituziuns e persunas possian tscherner Rumantsch Grischun u lur idiom regiunal. Perquai po in pled vegnir scrit u pronunzià differentamain en texts regiunals. Qua dovrain nus terms dal glossari da ballape da la Lia Rumantscha e scrivain en ina furma da Rumantsch Grischun uschè clera sco pussaivel.
Il plaz, la squadra e las rollas
Ina partida ha lieu sin ina plazza da gieu. La balla, u la balla-pe, passa tranter ils giugaders da las duas equipas. Il goli protegia il gol; in defensur emprova da fermar l’attatgader, entant ch’in trenader organisescha la squadra ordaifer il champ. La lingia dal gol ed il sectur dal gol èn terms utilas per descriver nua che la balla passa e nua che las decisiuns dal goli vegnan prendidas. Sch’ins legia ina novitads sportiva, quests pleds gidan a crear in maletg dal gieu senza duvrar ina translaziun tudestga per mintga posiziun.
Ils terms dependan er da la scena. In attatgader emprova da manar la balla vers il gol; in defensur po interrumper il pass u bloccar la via. Ina squadra po midar il tempo cun in pass enavos, in pass profund u in pass lateral. Il glossari cusseglia «pass enavos» e «pass profund» per questas acziuns. In pass enavos na munta betg automaticamain in sbagl: el po dar temp a la squadra da reorganisar il gieu e guardar nua ch’i dat spazi. In pass profund emprova da cuntanscher in cumpogn pli datiers dal gol adversari.
«Ord gieu» e la posiziun d’in attatgader
Il glossari da ballape inditgescha «ord gieu» u «off-side» per il term tudestg Abseits, e «ord gieu passiv» per la furma passiva. La lingia d’ord gieu e la trapla d’ord gieu èn terms che gidan a descriver la posiziun da la defensiun. Ma star ord gieu na signifitga betg automaticamain ch’in giugader haja commess in fallament. Tenor la regla actuala, l’arbiter guarda nua ch’il giugader sa chatta il mument ch’in cumpogn gioga la balla, e sche quel sa maschaida activamain en l’acziun.
Per chapir in signal d’ord gieu, guarda l’emprim il mument dal pass. La posiziun che quinta na vegn betg mesirada cura che l’attatgader retschaiva la balla, mabain cura che ses cumpogn la gioga u la tutga. Lura ston ins dumandar sche l’attatgader ha giugà la balla, impedì in adversari u gudagnà in avantatg. In giugader po esser en ina posiziun d’ord gieu senza ch’i dettia in fallament, sch’el na sa maschaida betg en il gieu. Perquai po il commentatur dir «ord gieu passiv» avant ch’in signal u ina revisiun clarifitgescha la scena.
Pass, tir, foul e cartinas
In pass è la transmissiun da la balla ad in cumpogn. In tir u in culp al gol è in’emprova da marcar. Sche la balla passa l’entira lingia dal gol tranter ils pals e sut la traversa, la squadra ha fatg in gol, premess ch’i na saja betg vegnì commess in fallament. La balla po era sortir dal champ; lura l’arbitra u l’arbiter inditgescha la moda da reprender il gieu. Il «tschivel da finiziun» annunzia la fin d’ina part u da la partida, entant ch’in tschivel durant il gieu po signifitgar in stopp per in foul, ina balla ordaifer u in’autra situaziun.
In fallament po manar ad in culp liber u ad in penalti, tenor il lieu e la natira da l’acziun. Il term «penalti» vegn duvrà per il culp da la marca da penalti. El na sto betg vegnir confondì cun ina seria da penaltis che po decider in turnier suenter in pari. Ina carta melna è ina admoniziun; ina carta cotschna munta ch’il giugader è exclus da la partida. Il glossari dat «suspensiun» u «scumond da giugar» per la consequenza che po impedir a la persuna da participar ad ina partida futura, tenor las reglas da la cumpetiziun.
Dal resultat intermediar al resultat final
Durant la partida, il resultat parzial u intermediar mussa quant gols che mintga equipa ha fatg fin ussa. Il resultat final vegn fixà suenter il tschivel da finiziun. En in turnier da gruppa, in pari po esser in resultat final; en ina eliminaziun directa, il reglament po pretender ina prolungaziun u ina seria da penaltis per ch’i dettia in victur. «Prolungaziun» è in term dal glossari per Verlängerung. La durada e la procedura concreta dependan dentant da las reglas dal turnier: in glossari gida cun ils pleds, ma il reglament uffizial decida co la partida vegn manada.
Glossari e reglas actualas èn duas chaussas
Il glossari da la Lia Rumantscha è in agid linguistic e porta la data da copyright 2008. El porscha terms per leger davart ballape, ma na po betg declarar qualas reglas èn en vigur oz. Per ina decisiun actuala, consultescha las reglas da la cumpetiziun e las Leschas dal gieu publitgadas da IFAB. Per exempel, la regla davart «ord gieu» descriva la posiziun e la participaziun activa; il reglament dal turnier po explitgar co VAR vegn duvrà u co in pari vegn decis.
Per scriver en Rumantsch Grischun, il Pledari Grond da la Lia Rumantscha po gidar a controllar in pled e sia furma. En las regiuns, persunas pon preferir l’idiom local; per in text surregiunal, Rumantsch Grischun è ina tscherna adequata, ma betg l’unica furma legitima. Las paginas da la Lia Rumantscha decleran la differenza tranter la lingua da standard e ses idioms. Il product «Ballape. Reglas, trics e tips» mussa medemamain ch’il tema ha in vocabulari destinat a lecturs rumantschs. Perquai na sto in autur betg inventar termins novs: el po partir da la terminologia documentada e formular frasas simplas.
Per il senn d’ina partida, consulta il Glossari da ballape da la Lia Rumantscha, il cuntegn davart Rumantsch Grischun ed il text actual da la regla d’ord gieu da IFAB. Il resultat è ina lectura pli precisa: ils pleds gidan a descriver tge che capita, las reglas uffizialas gidan a giuditgar la decisiun.
Autras explicaziuns dal sport e da las reglas da gieu chattas en noss center d’analisa e reglas da sport ed en la seziun da blog rumantscha. Quest artitgel è informativ: el na recumonda nagin operatur, na preschenta nagins bonus e na fa nagina publicitad per servetschs da gieu.
